Коррупцияга каршы стандарттар: мамлекеттик кызматчынын жоопкерчилиги

1. Эмне үчүн эрежелерди кагаз жүзүндө бекитүү жетишсиз жана алар коррупциянын алдын алууга кандайча жардам бере алат?

Жаран мамлекеттик органга кайрылганда, анын маселеси калыс караларын, документтери негизсиз тоскоолдуктарсыз кабыл алынарын жана кабыл алынган чечим кимдир бирөөнүн жеке кызыкчылыгына же тааныш-билиштикке эмес, мыйзамга негизделерин күтөт.

Жаран үчүн бул — күнүмдүк турмуштагы кадимки көрүнүш. Ал эми мамлекеттик кызматчы үчүн бул мыйзамдуулук, адилеттүүлүк жана ак ниеттүүлүк анын кесиптик ишмердүүлүгүнүн ажырагыс бөлүгүнө айланган-айланбаганын көрсөткөн маанилүү көрсөткүч.

Коомдун мамлекетке болгон ишеними дал ушундай, бир караганда жөнөкөй көрүнгөн жагдайлардан калыптанат. Ошондуктан коррупциянын алдын алуу укук бузууларды аныктоо менен гана чектелбейт. Ал мамлекеттик органдарда күн сайын кабыл алынган чечимдерден жана аткарылган аракеттерден башталат.

2. Коррупция дайыма эле парадан башталбайт

Коррупция жөнүндө сөз болгондо, көбүнчө мыйзамсыз сый акы алуу, кызматтык ыйгарым укуктардан кыянаттык менен пайдалануу же кызматтык абалды жеке кызыкчылык үчүн колдонуу эске түшөт. Бирок мындай укук бузууларга өбөлгө түзгөн жагдайлар кыйла эрте пайда болушу мүмкүн.

Мисалы, чечимдин жетиштүү негиздерсиз кабыл алынышы, бир арыз ээсине негизсиз артыкчылыктардын берилиши, белгиленген талаптарга караганда жеке байланыштардын маанилүү болуп калышы же кызмат адамынын өзүнүн калыстыгына таасир этиши мүмкүн болгон жагдайларга көңүл бурбай коюшу.

Эгерде мындай көрүнүштөр көнүмүш практикага айланса, алар кызматтык ыйгарым укуктардан кыянаттык менен пайдаланууга шарт түзүп, жарандардын тең укуктуулук принцибин бузат жана мамлекеттик институттарга болгон ишенимди төмөндөтөт.

Ошондуктан коррупцияга каршы натыйжалуу күрөш буга чейин жасалган укук бузууларды аныктоо жана күнөөлүү адамдарды жоопкерчиликке тартуу менен гана чектелбестен, алардын келип чыгышына өбөлгө түзгөн себептерди жана шарттарды өз убагында жоюуну да талап кылат.

Мындай алдын алуу чараларынын бири болуп Кыргыз Республикасынын мамлекеттик жарандык жана муниципалдык кызматчыларынын коррупцияга каршы жүрүм-турумунун типтүү стандарттары саналат.

3. Эмне үчүн коррупцияга каршы бирдиктүү стандарттар керек?

Кыргыз Республикасында коррупцияга каршы аракеттенүү боюнча 2025–2030-жылдарга карата мамлекеттик стратегияны ишке ашыруунун алкагында Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2026-жылдын 30-июнундагы № 490-т тескемеси менен мамлекеттик жарандык жана муниципалдык кызматчылардын коррупцияга каршы жүрүм-турумунун типтүү стандарттары бекитилген.

Бул стандарттар коррупциянын алдын алууга, мыйзамдарда белгиленген чектөөлөрдү жана тыюу салууларды сактоого, кызматтык милдеттерди ак ниет аткарууга жана коомдун мамлекеттик жана муниципалдык кызматка болгон ишенимин бекемдөөгө багытталган бирдиктүү талаптарды белгилейт.

Мамлекеттик органдар ар кандай милдеттерди аткарышат. Айрымдары жарандардын кайрылууларын караса, башкалары мамлекеттик мүлктү башкарат, бюджеттик каражаттарды тескейт, мамлекеттик кызмат көрсөтөт же экономика, курулуш жана жер пайдалануу чөйрөлөрүндө чечимдерди кабыл алат.

Алардын ыйгарым укуктары ар башка болгонуна карабастан, кызматтык жүрүм-турумдун негизги принциптери бирдей болушу керек: мыйзамды сактоо, берилген ыйгарым укуктардын чегинде аракеттенүү, калыс чечим кабыл алуу жана кызматтык абалды жеке кызыкчылык үчүн пайдаланбоо.

Типтүү стандарттар конкреттүү мамлекеттик органдардын ишмердүүлүгүнүн өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен ушул принциптерди ички документтерде бекемдөөгө негиз түзөт.

Алардын максаты — нускамалардын жана буйруктардын санын көбөйтүү эмес. Негизги максат — кызматчыга татаал жагдайларда туура чечим кабыл алууга, коррупциялык тобокелдиктерди таанууга жана алардын алдын алуу үчүн өз убагында чара көрүүгө жардам бере турган түшүнүктүү багыттарды түзүү.

4. Кайсы мамлекеттик органдар стандарттарды киргизүүдө?

Типтүү стандарттар бекитилгенден кийин Башкы прокуратура мамлекеттик органдарда жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында аларды ишке ашыруу боюнча уюштуруу иштерин жүргүзгөн.

Тиешелүү министрликтерге, ведомстволорго, облустардагы Президенттин ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнө, ошондой эле Бишкек жана Ош шаарларынын мэрияларына зарыл уюштуруучулук жана практикалык чараларды көрүү жөнүндө каттар жөнөтүлгөн.

Берилген маалыматтарга ылайык, мамлекеттик органдардын олуттуу бөлүгүндө ведомстволук стандарттар бекитилген.

Алардын катарына Жогорку жана Конституциялык соттордун аппараттары, Акыйкатчынын (Омбудсмендин) аппараты, Борбордук шайлоо комиссиясы, Эсептөө палатасы, Улуттук статистика комитети, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Президентинин алдындагы улуттук комиссиялар жана агенттиктер, анын ичинде мамлекеттик тил, инвестициялар, дин жана этностор аралык мамилелер маселелерине жооптуу органдар кирет.

Тиешелүү документтер көпчүлүк министрликтерде, анын ичинде тышкы иштер, коргоо, юстиция, экономика жана коммерция, финансы, билим берүү, эмгек, маданият, транспорт, жаратылыш ресурстары, айыл чарба, өзгөчө кырдаалдар, саламаттык сактоо, курулуш жана энергетика министрликтеринде кабыл алынган.

Стандарттар бир катар административдик ведомстволордо жана мамлекеттик кызматтарда да бекитилген. Алардын катарына мамлекеттик кызмат жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу, мамлекеттик мүлктү жана жер ресурстарын башкаруу, жеке маалыматтарды коргоо, жарандык авиация, дене тарбия жана спорт, туризм, жазаларды аткаруу, бажы жана салыктык башкаруу, ошондой эле мамлекеттик чек араны коргоо маселелерине жооптуу органдар кирет.

Прокуратура органдарында да өзүнчө иштер жүргүзүлгөн. Башкы прокурор тарабынан прокуратура органдарында административдик мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген кызматкерлердин коррупцияга каршы жүрүм-турум стандарттары бекитилген. Алардын мазмуну тиешелүү бөлүмдөрдүн жетекчилерине жана кызматкерлерине жеткирилип, талаптардын аткарылышы камсыздалууда.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу тутумунда да практикалык чаралар көрүлүүдө. Ош шаарынын мэриясы кызматкерлердин коррупцияга каршы жүрүм-турум стандарттары жөнүндө жобону бекитип, анын талаптарын мэриянын, муниципалдык мекемелердин жана ишканалардын кызматкерлерине жеткирген.

Кыргыз Республикасынын Президентинин облустардагы ыйгарым укуктуу өкүлдөрүнүн аппараттарында да — Чүй, Ысык-Көл, Нарын, Талас, Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустарынын бардыгында — мамлекеттик жарандык кызматчылардын коррупцияга каршы жүрүм-турум стандарттары бекитилген.

Социалдык фонд тарабынан да кошумча уюштуруучулук чаралар көрүлгөн. Коррупцияга каршы талаптар түзүмдүк бөлүмдөрдүн ишин жана кызматкерлердин кызматтык этикасын жөнгө салуучу ички документтерге киргизилген. Фонддун расмий сайтына жарандар жана кызматкерлер үчүн маалыматтык эскертмелер жайгаштырылган.

Стандарттарды иштеп чыгуу жана бекитүү боюнча иштер райондук мамлекеттик администрациялар жана башка шаарлардын мэриялары тарабынан да жүргүзүлгөн.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун аткаруучу органдарына көмөк көрсөтүү максатында Башкы прокуратура Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетине караштуу Мамлекеттик кызмат жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу иштери боюнча мамлекеттик агенттикке тиешелүү кат жөнөткөн. Анда типтүү стандарттарды муниципалдык органдардын кызматкерлерине жеткирүү жана тиешелүү ведомстволук документтерди кабыл алууга көмөктөшүү маселелери каралган.

Ошол эле учурда типтүү стандарттардын колдонулуу чөйрөсүн эске алуу зарыл. Алар мамлекеттик жарандык жана муниципалдык кызматчыларга жайылтылат, бирок аскердик кызмат өтөгөн адамдарга жана ички иштер органдарынын аттестацияланган курамына жайылтылбайт. Алардын ишмердүүлүгү атайын ченемдик укуктук актылар менен жөнгө салынат. Ошондуктан Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитети жана Ички иштер министрлиги каралып жаткан тапшырманын алкагында бул стандарттарды бекитишкен эмес.

Ошентип, коррупцияга каршы жүрүм-турумдун бирдиктүү талаптарын бекемдөө боюнча олуттуу уюштуруу иштери жүргүзүлдү. Бирок ведомстволук документтерди кабыл алуу — биринчи гана этап. Эми алардын күнүмдүк ишмердүүлүктө ырааттуу колдонулушун камсыз кылуу зарыл.

5. Коррупцияга каршы стандарттар кызматчынын ишинде эмнени өзгөртөт?

Төмөнкүдөй жагдайды элестетип көрөлү: мамлекеттик органдын кызматкери өзүнүн тууганынын, таанышынын же өзү менен жеке байланыштары бар уюмдун кызыкчылыгына тиешелүү маселени кароого катышууда.

Мындай учурда өзүн калыс деп эсептөө жетишсиз. Кызматчы өзүнүн калыстыгына таасир этиши мүмкүн болгон жагдайларга баа берип, кызыкчылыктардын кагылышуусу жөнүндө мыйзамдардын талаптарына ылайык аракеттенүүгө тийиш.

Дагы бир мисал — жарандын кайрылуусун кароо. Бир арыз ээси кызмат адамы менен тааныштыгына таянып, маселесин тездетип чечүүнү өтүнөт. Ал эми экинчи жаран белгиленген жол-жоболорду жалпы тартипте аткарат.

Коррупцияга каршы мамиле чечимдер мыйзамга, белгиленген жол-жоболорго жана объективдүү жагдайларга негизделип кабыл алынышын, жеке мамилелерге же расмий эмес макулдашууларга көз каранды болбошун талап кылат.

Мындай мисалдар коррупцияга каршы жүрүм-турум мыйзамсыз сый акыдан баш тартуу менен гана чектелбей турганын көрсөтөт. Ал белгиленген эрежелерди сактоону, негизсиз артыкчылыктарга жол бербөөнү, калыстыкты жана кабыл алынган чечимдер үчүн жоопкерчиликти талап кылат.

Ак ниет кызматчы үчүн стандарттар кошумча тоскоолдук эмес, кесиптик таяныч болушу керек. Алар жүрүм-турумдун жол берилген чектерин аныктоого, күмөндүү жагдайлар пайда болгондо туура аракеттенүүгө жана эмне үчүн чечим мыйзамдуу негиздер боюнча гана кабыл алынышы керектигин жүйөлүү түшүндүрүүгө жардам берет.

6. Кызыкчылыктардын кагылышуусу: өз убагында чара көрүү маанилүү

Коррупциянын алдын алуунун негизги багыттарынын бири — кызыкчылыктардын кагылышуусун өз убагында аныктоо жана жөнгө салуу.

Жеке кызыкчылыктын болушу өзүнөн-өзү эле укук бузуу болуп эсептелбейт. Бирок белгилүү бир жагдайларда ал кызматтык чечимдин объективдүүлүгүнө таасир этиши же анын калыстыгына негиздүү күмөн жаратышы мүмкүн.

Ошондуктан терс кесепеттер пайда болгонго чейин чара көрүү маанилүү. Эгерде кызматтык милдеттерди аткарууга таасир этиши мүмкүн болгон жагдайлар жаралса, кызматчы бул жөнүндө белгиленген тартипте өз убагында билдирип, мыйзамда каралган чараларды көрүүгө тийиш.

Бул жерде мамлекеттик органдын ишин уюштуруу да чоң мааниге ээ. Кызматчы мындай жагдай жөнүндө кимге билдирүү керектигин, аны ким карай турганын жана тиешелүү чечим кабыл алынганга чейин кандай аракеттерди көрүү зарыл экендигин түшүнүшү керек.

Так ички жол-жоболор жана белгиленген талаптарды ырааттуу колдонуу мүмкүн болгон көйгөйлөрдү эрте аныктоого шарт түзөт.

Ошол эле учурда формалдуу мамилеге жол бербөө зарыл. Ар бир күмөн автоматтык түрдө укук бузуу болгонунун далили катары кабыл алынбашы керек. Жагдайларга объективдүү баа берүү, мыйзамдарды сактоо жана негиздүү чечим кабыл алуу маанилүү.

7. Эмне үчүн бир гана буйрук жетишсиз?

Документти бекитип, кызматкерлерди аны менен тааныштырып, тиешелүү кол тамгаларды алууга болот. Бирок бул талаптар күнүмдүк кызматтык иштин ажырагыс бөлүгүнө айланды дегенди билдирбейт.

Стандарттар иш жүзүндө натыйжалуу болушу үчүн кызматчылар кандай чектөөлөр белгиленгенин гана эмес, конкреттүү жагдайларда кандай аракеттенүү керектигин да түшүнүшү зарыл. Мисалы, кызыкчылыктардын кагылышуусу пайда болгондо, мыйзамсыз басым көрсөтүлгөндө, административдик жол-жоболордогу кемчиликтер аныкталганда же коррупциялык тобокелдиктерди жаратуучу жагдайлар байкалганда кандай чара көрүү керектигин билиши керек.

Бул үчүн түшүндүрүү иштерин жүргүзүү, үзгүлтүксүз окутуу, практикалык мисалдарды талдоо жана белгиленген талаптарды колдонуу боюнча консультация алуу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу зарыл.

Жетекчилердин ролу да өзгөчө маанилүү. Алар бөлүмдөрдүн ишин уюштурат, милдеттерди бөлүштүрөт, тапшырмалардын аткарылышын көзөмөлдөйт жана жамаатта мыйзам талаптарын сактоого болгон мамилени калыптандырат.

Эгерде эрежелер бардык кызматкерлерге бирдей колдонулса, чечимдер негизделсе жана аныкталган укук бузууларга тиешелүү укуктук баа берилсе, мыйзам талаптары ар бир адам үчүн милдеттүү экендиги тууралуу түшүнүк калыптанат.

Ал эми негизсиз өзгөчөлүктөргө, жеке макулдашууларга же эрежелерди тандалма колдонууга жол берилсе, сапаттуу иштелип чыккан стандарттар да формалдуу документ бойдон калуу коркунучуна дуушар болот.

Ошондуктан жетекчилер стандарттарды ишке ашырууну гана камсыз кылбастан, белгиленген талаптарды сактоодо жеке үлгү көрсөтүшү керек.

8. Стандарттардын чыныгы натыйжалуулугун кантип баалоого болот?

Стандарттардын натыйжалуулугу бекитилген документтердин саны менен эмес, алардын кызматтык практикага тийгизген таасири менен аныкталат. Кызматчылар белгиленген талаптарды билеби, кызыкчылыктардын кагылышуусу өз убагында аныкталабы жана коррупциялык тобокелдиктердин себептери жоюлабы — ушул маселелерге баа берүү маанилүү.

Бул үчүн типтүү жагдайларды талдоо, ачык-айкын эмес жол-жоболорду өркүндөтүү, тажрыйба алмашуу жана кызматкерлерди практикалык окутуу зарыл.

Мында аныкталган укук бузуулардын санынын көбөйүшү көзөмөлдүн күчөтүлгөнүн билдириши мүмкүн, ал эми катталган учурлардын жоктугу тобокелдиктер жок экендигин билдирбейт. Ошондуктан баалоодо көрсөткүчтөрдүн жыйындысы, чара көрүүнүн өз убагында болушу жана алдын алуу иш-чараларынын натыйжалары эске алынууга тийиш.

Мындай мамиле талаптарды формалдуу аткаруудан мамлекеттик органдардын ишин иш жүзүндө жакшыртууга өтүүгө мүмкүндүк берет.

9. Жарандардын ишеними конкреттүү чечимдерден калыптанат

Жаран үчүн коррупцияга каршы саясаттын натыйжасы, биринчи кезекте, мамлекет менен өз ара аракеттенүү учурунда бааланат.

Ал кызматты негизсиз тоскоолдуктарсыз алдыбы? Анын кайрылуусу белгиленген тартипте каралдыбы? Кабыл алынган чечим боюнча түшүнүктүү түшүндүрмө берилдиби? Бирдей жагдайдагы адамдарга эрежелер бирдей колдонулдубу?

Бул суроолорго берилген жооптор коомдун мамлекеттик институттарга болгон мамилесин көп жагынан аныктайт.

Ошондуктан коррупциянын алдын алуу бардык деңгээлдерде ырааттуу иш жүргүзүүнү талап кылат. Мамлекеттик органдар мыйзамдуулукту жана жол-жоболордун ачыктыгын камсыз кылууга, жетекчилер белгиленген талаптарды сактоого шарт түзүүгө, ал эми кызматчылар өздөрүнө берилген ыйгарым укуктарга жоопкерчилик менен мамиле кылууга тийиш.

Жарандар менен кайтарым байланыш да маанилүү. Маалыматтын жеткиликтүүлүгү, мыйзамсыз аракеттерге даттануу мүмкүнчүлүгү жана кайрылууларды талаптагыдай кароо көйгөйлөрдү аныктоого жана мамлекеттик органдардын ишин өркүндөтүүгө жардам берет.

Башкы прокуратура өзүнүн ыйгарым укуктарынын чегинде коррупцияга каршы мыйзамдардын сакталышын камсыз кылуу, стандарттардын ишке ашырылышына мониторинг жүргүзүү жана тиешелүү ишмердүүлүккө методикалык көмөк көрсөтүү боюнча иштерди улантат.

Типтүү стандарттардын бекитилиши жана ведомстволук документтердин кабыл алынышы мамлекеттик коррупцияга каршы саясатты ишке ашыруудагы маанилүү этап болуп саналат. Бирок акыркы максат жаңы буйруктарды кабыл алуу эмес, ак ниет кызматтык жүрүм-турумдун туруктуу практикасын калыптандыруу болуп саналат.

Коррупцияга каршы стандарттардын натыйжалуулугу алардын барактарынын же кол тамгалардын саны менен эмес, мамлекеттик жана муниципалдык кызматчылардын күн сайын кабыл алган чечимдери менен өлчөнөт.

Мыйзамдуулук, объективдүүлүк жана жоопкерчилик күнүмдүк иштин көнүмүш принциптерине айланганда гана стандарттар формалдуу талаптардан коррупциянын алдын алуунун жана коомдун мамлекетке болгон ишенимин бекемдөөнүн практикалык куралына айланат.

Резанова Татьяна Юрьевна

Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасынын коррупцияга каршы саясатты ишке ашыруу башкармалыгынын улук прокурору, юстициянын подполковниги.